ਵਧਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਤੋਂ ਘਟਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ, ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਕਿਸਾਨੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ | ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ | 2025–26 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 34.59 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ 'ਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਗਭਗ 17.07 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਰਿਹਾ | ਇਸ ਅੰਕੜੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਰਾਜਾਂ 'ਚ ਰਿਹਾ | ਝੋਨੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਆਧਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ | 2024–25 'ਚ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਝੋਨੇ ਹੇਠ ਰਕਬਾ 32.43 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ | 2025 'ਚ ਇਹ ਰਕਬਾ 32.46 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਸਲੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ |
ਭਾਰਤ ਦਾ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਖੇਤਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਖ਼ੁਰਾਕ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ 2024–25 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ 2023–24 ਤੱਕ ਪਿਛਲੇ 9 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੇ ਔਸਤਨ 6.55 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਲਗਭਗ 4.43 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਹੀ | 2022–23 'ਚ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਗ੍ਰੋਸ ਵੈਲਿਊ ਐਡਿਡ (ਜੀ.ਵੀ.ਏ.) ਵਿਚ 7.93 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀ.ਵੀ.ਏ. 'ਚ 8.45 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ | ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨਿਰਯਾਤ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਵਧੀ ਹੈ | ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 2024–25 ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿਡ ਫੂਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਐਗਰੀ-ਫੂਡ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿਚ 20.4 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਿਹਾ | ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜੀ.ਵੀ.ਏ. 2023–24 'ਚ ਲਗਭਗ 2.24 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁ. ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ |
ਮੁੱਲ ਵਧਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਉਤਪਾਦ-ਮੁੱਲ ਵਾਧੇ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਉਪਜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਵੇਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੀ ਸਫਾਈ, ਗ੍ਰੇਡਿੰਗ, ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਪਿਸਾਈ, ਮਿਕਸਿੰਗ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ | ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ, ਟਮਾਟਰ, ਅਦਰਕ, ਮਿਰਚ, ਹਲਦੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਊਡਰ, ਫਲੈਕਸ, ਮਸਾਲਾ ਮਿਕਸ, ਸੀਜ਼ਨਿੰਗ, ਗ੍ਰੇਵੀ ਪ੍ਰੀਮਿਕਸ ਅਤੇ ਰੈਡੀ-ਟੂ-ਕੁੱਕ ਉਤਪਾਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਲਈ ਘਰੇਲੂ ਖ਼ਪਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਟਲ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਫੂਡ-ਸਰਵਿਸ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ |
ਬਰਾਮਦ ਬਾਜ਼ਾਰ-ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਸਾਲਿਆਂ ਤੇ ਮਸਾਲਾ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ | ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਹ ਮੌਕਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਬੇ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ, ਵਧੀਆ ਸੜਕ ਅਤੇ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ, ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਕਿਸਾਨ ਉਤਪਾਦ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਉੱਭਰਦਾ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਫੂਡ-ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ | ਬਾਸਮਤੀ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਿਸਾਲ ਹੈ |
ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਲਈ ਬਣ ਰਿਹੈ ਢਾਂਚਾ-ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਫਰਵਰੀ 2025 'ਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸਿੰਚਾਈ ਯੋਜਨਾ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 3 ਮੈਗਾ ਫੂਡ ਪਾਰਕ, 24 ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੋਲਡ ਚੇਨ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਵਾਧੇ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, 3 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕਲੱਸਟਰ, 17 ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, 4 ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਜੋੜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ 1 ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੀਨਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ | ਇਸੇ ਜਵਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੂਖ਼ਮ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉੱਦਮਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀਕਰਨ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ 'ਚ 2,516 ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਲਿੰਕਡ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਯੋਜਨਾ (ਪੀ.ਐਲ.ਆਈ.ਐਸ.ਐਫ.ਪੀ.ਆਈ.) ਤਹਿਤ 9 ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਏ ਸਨ | ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੀ 2024–25 ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ 2022–23 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ 'ਚ 3,457 ਰਜਿਸਟਰਡ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ ਸਨ | ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਲਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਧਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ | ਹੁਣ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ, ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਉੱਦਮੀ ਇਸ ਮੁੱਲ-ਲੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ |
ਕਿਸਾਨ ਉਤਪਾਦਕ ਸੰਗਠਨ-ਕਿਸਾਨ ਉਤਪਾਦਕ ਸੰਗਠਨ ਛੋਟੇ ਤੇ ਸੀਮਾਂਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਫ਼ਾਈ, ਗ੍ਰੇਡਿੰਗ, ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਪੈਕਿੰਗ, ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਸਮੂਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਚੀ ਉਪਜ ਵੇਚਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ |
ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ-ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹਨ |
ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੀਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਉਤਪਾਦ' ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਲੜੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਚੋਣ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਗੁਣਵੱਤਾ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਸ.ਏ.ਆਈ. ਅਨੁਕੂਲਤਾ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ, ਲੇਬਲਿੰਗ, ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ, ਲਾਗਤ ਨਿਰਧਾਰਨ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਤੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ |
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਇਕ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਉਪਜ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ ਸਿਰਜਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਮੁੱਲ ਵਧਾ ਅਤੇ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਸੈਲਫ਼ ਲਾਈਫ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪੇਂਡੂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਬਰਾਮਦਗੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਜੇ ਕਿਸਾਨ, ਕਿਸਾਨ ਉਤਪਾਦਕ ਸੰਗਠਨ, ਉਦਯੋਗ, ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਂਡਡ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਗਲੀ ਖੇਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਨਾਅਰਾ 'ਖੇਤ ਤੋਂ ਮੰਡੀ ਤੱਕ' ਦੀ ਥਾਂ 'ਖੇਤ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ' ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਤੇ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਪਾਮੇਤੀ) ਕਿਸਾਨਾਂ, ਕਿਸਾਨ ਸਮੂਹਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੈਲਿਊ ਐਡੀਸ਼ਨ, ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ, ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਮਿਆਰ, ਟਰੇਸੇਬਿਲਿਟੀ, ਈ-ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ 'ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੀ ਹੈ |
-ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਪਾਮੇਤੀ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਬੀ.ਐਮ., ਪਾਮੇਤੀ |
