23-11-2026
ਅੱਖਰ:
ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ: 23-11-2026

ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਦਮ

ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਦਮ

ਅਜੀਤ ਡੈਸਕ 23-11-2026

ਭੋਜਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਭਰਨਾ ਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ | ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਲੋਹੇ, ਜ਼ਿੰਕ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ | ਇਸ ਨੂੰ  'ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਭੁੱਖ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਧ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੱਧ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ | ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਨਾਜ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ | ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ  ਆਨਾਜ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ |
ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ-ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਖਾਣਯੋਗ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲੋਹੇ, ਜ਼ਿੰਕ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਬੂਟਾ ਪ੍ਰਜਣਨ, ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੈਵ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਇਹ ਭੋਜਨ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਬੂਟੇੇ ਦੇ ਖਾਣਯੋਗ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ੁਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ |
ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ
1. ਬੂਟਾ ਪ੍ਰਜਣਨ–ਵੱਧ ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਕ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ  ਵੱਧ ਉਪਜ, ਰੋਗ ਰੋਧਕਤਾ, ਗਰਮੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ |
2. ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਧਕਤਾ–ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਕ, ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਵਰਤੋਂ |
3. ਆਧੁਨਿਕ ਜੈਵ ਤਕਨਾਲੋਜੀ– ਜੀਨੋਮਿਕਸ ਅਤੇ ਜੀਨ ਸੰਪਾਦਨ ਰਾਹੀਂ ਪੋਸ਼ਣਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ  ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ | ਕਣਕ ਵਿਚ ਪੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਕ ਦੇਣ ਨਾਲ ਦਾਣੇ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ |
ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਦਾਣੇ ਤੱਕ ਪੋਸ਼ਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਧੇਰੇ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਦਾ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ | ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਜ਼ਬਾ, ਬੂਟੇ 'ਚ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਦਾਣੇ ਵਿਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਕ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ | ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੀ.ਐਚ., ਕਾਰਬੋਨੇਟ, ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ, ਨਮੀ, ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਤੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਇਸ ਨੂੰ  ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂਚ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ–ਫ਼ਸਲ–ਭੋਜਨ–ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ |
ਜੈਵ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ-ਦਾਣੇ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਕ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਸਰੀਰ ਉਸ ਨੂੰ  ਕਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ | ਅਨਾਜਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਫਾਈਟੇਟ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਕ ਦੀ ਜੈਵ ਉਪਲਬਧਤਾ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਵਿਚ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੈਵ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ  ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ | ਭਿਉਂਣਾ, ਅੰਕੁਰਣ, ਖਮੀਰਕਰਨ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ |
ਕਣਕ ਤੇ ਪੰਜਾਬ-ਕਣਕ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਫ਼ਸਲਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਲਈ ਕਣਕ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਕ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਵਰਗੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਹਾਰਵੈਸਟਪਲੱਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਆਈ.ਐਮ.ਐਮ.ਵਾਈ.ਟੀ. ਨੇ ਉੱਚ ਜ਼ਿੰਕ ਵਾਲੀ ਕਣਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਵੀ ਪੀਬੀਡਬਲਿਊ-1 ਜ਼ਿੰਕ ਤੇ ਪੀਬੀਡਬਲਿਊ ਜ਼ਿੰਕ 2 ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ | ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਪਜ ਦੇ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਣਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ |
ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਲਾਭ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਖ਼ਪਤਕਾਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ  ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਜੇ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕ ਕਿਸਮ ਉੱਚ ਉਪਜ, ਰੋਗ ਰੋਧਕਤਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਨੂੰ  ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਵਾਧੂ ਲਾਗਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿੰਕ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਨ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਆਟਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਲ-ਵਧਾਏ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਉਤਪਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਉਦਮਤਾ ਨੂੰ  ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਮਿੱਟੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੋਸ਼ਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਾਹੀਂ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |
ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਰਾਹ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਉੱਤਮ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਕਿਸਾਨੀ ਸਿਖਲਾਈ, ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਮੁੱਲ ਨੂੰ  ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ | ਇਸ ਲਈ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸਾਨ, ਖਪਤਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੜੀ ਨੂੰ  ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ | ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਬੂਟਾ ਪ੍ਰਜਣਨ, ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਜੀਨੋਮਿਕਸ, ਮਸਨੂਈ ਬੁੱਧੀ (ਏ.ਆਈ.) ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਖੇਤੀ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ  ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਪÏਸ਼ਟਿਕ ਹੋਣ, ਉੱਚ ਉਪਜ ਦੇਣ, ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ |
ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਜਾਂ ਖਾਦ ਤਕਨੀਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ, ਪÏਦੇ, ਕਿਸਾਨ, ਖਪਤਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ  ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ | ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ  ਅਨਾਜ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਹੁਣ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਧਕਤਾ ਖੇਤੀ ਨੂੰ  ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੀ.ਬੀ.ਡਬਲਿਊ.-1 ਜ਼ਿੰਕ ਅਤੇ ਪੀ.ਬੀ.ਡਬਲਿਊ. ਜ਼ਿੰਕ-2 ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ  ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ |
-ਆਈ.ਸੀ.ਏ.ਆਰ.-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਜ਼ੋਨ-1, ਲੁਧਿਆਣਾ |
ਮੋਬਾਈਲ : 94681-08693

ਪਿਛਲੀ ਖ਼ਬਰ ਭਾਰਤੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ : ਕੋਚ ਪਰਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਗਲੀ ਖ਼ਬਰ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਿੱਤੇ 'ਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ

Subscribers Only Story

ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਬਸਕ੍ਰਾਈਬਰ ਲਾਗਇਨ ਕਰੋ।